166 No. 133 श्लोक २९, ३० अरु कति प्राणायाम परायण योगीहरु अपानमा प्राणलाई (पूरक गरेर) प्राण र अपानको गति रोकेर

No. 133

श्लोक २९, ३० 

अरु कति प्राणायाम परायण योगीहरु अपानमा प्राणलाई (पूरक गरेर) प्राण र अपानको गति रोकेर (कुम्भक गरेर) फेरि प्राणमा अपानलाई (रेचक) गर्छन्; तथा अरु (कति) नियमित आहार गर्ने व्यक्तिहरु प्राणलाई प्राणहरुमा हवन गर्ने गर्छन् । यी सबै साधकहरु यज्ञहरुद्वारा पापहरुको नाश गर्ने र यज्ञहरु जान्ने व्यक्तिहरु हुन् । 

प्राणको स्थान हृदय (माथि) तथा अपानको स्थान गुदद्वार (तल) छ । स्वास वाहिर निकाल्दा वायुको गति माथितिर र स्वास भित्र लैजाँदा वायुको गति तलतिर हुन्छ ।यसैले स्वास वाहिर निकाल्नु 'प्राण'को काम हो स्वास भित्र लैजानु 'अपान'को काम हो । योगीहरू पहिले वाहिरको वायुलाई देव्रे नाक (चन्द्रनाडी) द्वारा भित्र लैजान्छन् । त्यो वायु हृदयमा स्थित प्राणवायुसँग नाभि हुँदै स्वाभाविक नै अपानमा लीन हुन्छ । यसलाई 'पूरक' भन्छन् ।त्यसपछि उनीहरु प्राणवायु र अपानवायु -- दुबैको गति रोकिदिन्छन् । न त स्वास वाहिर जान्छ र स्वास भित्र आउँछ । यसलाई 'कुम्भक' भन्छन् । त्यसपछि उनीहरु भित्री वायुलाई दाहिने नासिका (सूर्यनाडी) द्वारा वाहिर निकाल्छन् । त्यो वायु स्वाभाविक नै प्राणवायुलाई तथा त्यसको पछि पछि अपानवायुलाई सँगै लिएर वाहिर निक्लन्छ । यही प्रक्रियालाई  नै प्राणवायुमा अपानवायुको हवन गर्ने भनिएको हो । यसलाई 'रेचक' भन्छन् । चार भगवानको नामले पूरक, सोह्र भगवानको नामले कुम्भक र आठ भगवानको नामले रेचक गरिन्छ । 

यसरी योगीहरू पहिले चन्द्रनाडीले पूरक, अनि कुम्भक र अनि सूर्यनाडीले रेचक गर्छन् । त्यसपछि सूर्यनाडीले पूरक, अन्ति कुम्भक र अनि चन्द्रनाडीले रेचक गर्छन् । यस्तो किसिमले पटक पटक पूरक-कुम्भक-रेचक गर्नु प्राणायामरुप यज्ञ हो । परमात्मप्राप्तिको उद्देश्यले निष्कामभावपूर्वक परायण भएपछि सबै पाप नष्ट हुन्छन् ।

नियमित आहार-विहार गर्ने साधक नै प्राणहरुलाई प्राणहरुमा हवन गर्न सक्छन् । धेरै या वहुत कम भोजन गर्ने अथवा विल्कुल भोजन नगर्ने व्यक्ति प्राणायाम गर्न सक्तैन । 

प्राणहरुलाई प्राणहरुमा हवन गर्ने तात्पर्य -- प्राणलाई प्राणमा र अपानलाई अपानमा हवन गर्ने अर्थात् प्राण र अपानलाई आफ्नो आफ्नो स्थानमा रोक्ने । न स्वास वाहिर निकाल्ने र न स्वास भित्र लग्ने । यसलाई 'स्तम्भवृत्ति' प्राणायाम पनि भन्छन् । यो प्राणायामले वृत्तिहरु स्वाभाविक नै शान्त हुन्छन् र पापहरुको नाश हुन्छ ।  केवल परमात्मप्राप्तिको उद्देश्य राखेर प्राणायाम गर्दा अन्तःकारण निर्मल हुन्छ र परमात्मप्राप्ति हुन्छ ।

चौविसौं श्लोकदेखि तीसौं श्लोकको पूर्वार्धसम्म वर्णन गरिएका यज्ञहरु अनुष्ठान गर्ने साधकहरुको सम्पूर्ण पापहरु नष्ट हुन्छन् र उनीहरुलाई अविनाशी परमात्मतत्व प्राप्त   हुन्छ । 

वास्तवमा सम्पूर्ण यज्ञहरु केवल कर्महरुवाट सम्बन्ध-विच्छेद गर्न नै हो भन्ने कुरा जान्ने साधकलाई 'यज्ञवित्' भनिन्छ अर्थात् त्यस्तो साधकले यज्ञको तत्व जानेको हुन्छ । कर्महरुवाट पूरापूर सम्बन्ध-विच्छेद भएपछि परमात्म तत्वको अनुभव हुन्छ । परमात्मतत्वको अनुभव गर्न यज्ञ नगर्ने, यो लोक र परलोक (स्वर्ग) को विनाशी भोगहरुकोलागि यज्ञ गर्नेहरु यज्ञको तत्व जान्दैनन् । किनकि विनाशी पदार्थहरुको कामना नै बन्धनको कारण हो । त्यसैले, मनमा कामना-वासना राखेर परिश्रमपूर्वक ठूला ठूला यज्ञ गरे पनि जन्म-मरणको बन्धन वनिरहन्छ ।

यज्ञ गर्दा अग्निमा आहुति दिइन्छ । आहुति दिइने वस्तुहरुको रुप पहिले छुट्टै छुट्टै हुन्छ; तर अग्निमा आहुतिमा दिइसकेपछि तिनको रुप छुट्टै रहँदैन, सबै वस्तु अग्निरूप नै हुन्छन् । यस्तै प्रकारले परमात्मप्राप्तिकोलागि यज्ञरूपले वर्णन गरिएका साधनहरु आहुति दिने तात्पर्य हो, आहुति दिइने वस्तुहरुको छुट्टै सत्ता नै नरहोस्, सबै स्वाहा होउन् ।साधनहरुको छुट्टै सत्ता रहुन्जेल वास्तवमा तिनीहरुको आहुति नै दिइएको छैन अर्थात् यज्ञको अनुष्ठान नै भएन ।

यही अध्यायमा भगवान कर्महरुको तत्व (कर्ममा अकर्म)को वर्णन गर्नुहुन्छ । कर्मको तत्व हो -- कर्म गरिरहँदा पनि ती कर्महरुसँग नवाँधिने । कर्महरुसँग एउटा मात्रै साधन हो -- यज्ञ । अग्निमा हालिएका सबै वस्तुहरु स्वाहा भएजस्तै केवल लोकहितकोलागि गरिने सबै यज्ञ स्वाहा हुन्छन् । 

निष्कामभावपूर्वक केवल लोकहितार्थ गरिएका साधारण भन्दा साधारण कर्म पनि परामात्मा प्राप्ति गराउने हुन्छ । परन्तु सकामभावपूर्वक गरिएका ठूला भन्दा ठूला कर्महरुद्वारा पनि परमात्मा प्राप्ति हुँदैन । कारण, उत्पत्ति-विनाशशील पदार्थहरुको कामना नै बाँध्ने खालका हुन्छन् । पदार्थ र क्रियारुप संसारसँग सम्बन्ध मानेकोले सबै व्यक्तिहरुमा पदार्थ पाउने र कर्म गर्ने राग रहन्छ । यो रागवाट मनुष्यलाई 'मलाइ केही न केही मिलिरहोस् र म केही न केही गरिरहूँ' भन्ने विचार हुन्छ । यसैलाई 'पाउने कामना' र 'गर्ने वेग' भन्छन् ।

मनुष्यमा रहेको 'पाउने कामना' वास्तवमा आफ्नो अंशी परमात्मा नै पाउने भोक हो; तर परमात्मादेखि विमुख र संसारसँग विमुख भएको कारण मनुष्य यो भोकलाई सांसारिक पदार्थहरुवाट नै मेट्न खोज्छ । संसारिक पदार्थ विनाशी छन् र जीव अविनाशी छ । अविनाशीको भोक विनाशी पदार्थवाट कसरी मेटिन सक्छ ? तर संसारको सम्मुखता रहुन्जेल पाउने कामना वनिरहन्छ । मनुष्यमा पाउने कामना रहुन्जेल गर्ने वेग रहन्छ । यसरी पाउने कामना र गर्ने वेग वनुन्जेल जन्म मरण छुट्दैन । यी दुई वेगवाट छुट्ने उपाय हो -- केही पनि पाउने कामना नराखेर केवल अरुको हितकोलागि कर्म गर्ने । यसैलाई लोकसंग्रह, यज्ञार्थ कर्म, लोकहितार्थ कर्म आदि नामहरुले पनि भनिन्छ । 

केवल अरुको हितकोलागि कर्म गर्दा संसारसँग सम्बन्ध छुट्छ र असंगता आउँछ । केवल भगवानकोलागि कर्म गरिए संसारसँग सम्बन्ध छुटेर असंगता त आइ नै हाल्छ, यो असंगता सँगै भगवानको 'प्रेम' प्राप्त हुन्छ ।                                                                                             

निःस्वार्थभावले केवल अरुको हितकोलागि कर्तव्यकर्म गर्नुको नाम 'यज्ञ' हो । यज्ञवाट सबै कर्म अकर्म हुन्छन् अर्थात् वांधने खालका हुँदैनन् । यो प्रकरणमा जम्मा वारह यज्ञ वताइएका छन् । ती हुन् --

(१) ब्रह्मयज्ञ -- प्रत्येक कर्ममा कर्ता, करण, क्रिया, पदार्थ सबैलाई ब्रह्मरूपले अनुभव गर्ने । (२) भगवदर्पणरुप यज्ञ -- सम्पूर्ण क्रियाहरु पदार्थहरु केवल भगवानको र भगवानकोलागि नै मान्ने ।

(३) अभिन्नतारुप यज्ञ -- असत् देखि सर्वथा विमुख भएर परमात्मामा लीन हुने अर्थात् परमात्मादेखि भिन्न आफ्नो स्वतन्त्र सत्ता नराख्ने । 

 अघिल्लो श्लोकको नै वांकी 

(४) संयमरुप यज्ञ -- एकान्तकालमा आफ्नो इन्द्रियहरुलाई विषयहरुमा प्रवृत्त हुन नदिने ।(५) विषय-हवनरुप यज्ञ -- व्यवहार गर्दा इन्द्रियहरुको संयोग विषयहरुसँग हुँदा पनि तिनमा राग-द्वेष पैदा हुन नदिने ।

(६) समाधिरुप यज्ञ -- मन-बुद्धि सहित सम्पूर्ण इन्द्रियहरु र प्राणहरुको क्रियाहरु रोकेर ज्ञान द्वारा प्रकाशित समाधिमा स्थित हुने ।

(७) द्रव्ययज्ञ -- सम्पूर्ण पदार्थहरु निःस्वार्थभावले अरुको सेवामा लगाइदिने ।

(८) तपोयज्ञ -- आफ्नो कर्तव्यको पालनमा आउने कठिनाइहरु प्रसन्नतापूर्वक सहने ।

(९) योगयज्ञ -- कार्यको सिद्धि-असिद्धिमा तथा फलको प्राप्ति-अप्रप्तिमा सम रहने ।

(१०) स्वाध्यायरुप ज्ञानयज्ञ -- अरुको हितकोलागि सत्-शास्त्रहरू पठन-पाठन, नाम-जप आदि गर्ने ।

(११) प्राणायामरूप यज्ञ -- पूरक, कुम्भक र रेचकपूर्वक प्राणायाम गर्ने ।

(१२) स्तम्भवृत्ति (चतुर्थ) प्राणायामरुप यज्ञ -- नियमित आहार गर्दै प्राण र अपानलाई आफ्नो-आफ्नो स्थानहरुमा रोक्ने ।

यी सबै यज्ञहरुको तात्पर्य, हाम्रो सम्पूर्ण क्रियाहरु यज्ञरुप हुनु पर्छ, त्यसो भए मात्रै जीवन सफल हुन्छ । हामीलाई आफ़्नोलागि केही गर्नु छैन । क्रिया र पदार्थसँग हाम्रो कुनै सम्बन्ध छैन । हाम्रो सम्बन्ध परमात्मासँग छ । यो सम्बन्ध क्रिया र पदार्थदेखि रहित छ ।     

165 No. 132 श्लोक २७ अरु योगीहरू सम्पूर्ण इन्द्रियका क्रियाहरुलाई र प्राणहरुका क्रियाहरुलाई ज्ञानद्वारा प्रकाशित

No. 132

श्लोक २७

अरु योगीहरू सम्पूर्ण इन्द्रियका क्रियाहरुलाई र प्राणहरुका क्रियाहरुलाई ज्ञानद्वारा प्रकाशित आत्मसंयमयोग (समाधियोग)रुप अग्निमा हवन क्रिया गर्छन् ।      

यो श्लोकमा समाधिलाइ यज्ञको रुप दिइएको छ । केही योगीहरु दसै इन्द्रियहरुका क्रियाहरुलाई समाधिमा हवन गर्छन् । तात्पर्य, समाधि-अवस्थामा मन-बुद्धिसहित सम्पूर्ण इन्द्रियहरु (ज्ञानेन्द्रियहरु र कर्मेन्द्रियहरु) का क्रियाहरु रोकिन्छन् । इन्द्रियहरु पूरै निश्चल र शान्त हुन्छन् । 

समाधिरूप यज्ञमा प्राणहरुका क्रियाहरुको पनि हवन हुन्छ अर्थात् समाधिकालमा प्राणहरुका क्रियाहरु पनि रोकिन्छन् । समाधिमा प्राणहरुको गति रोक्ने दुइ तरिका छन् । 

एउटा हठयोगको समाधि हुन्छ, जुन समाधिमा प्राणहरुलाई रोक्न कुम्भक (प्राणायाम) गरिन्छ । कुम्भकको अभ्यास गर्दा गर्दा प्राण रोकिन्छ । यो रोकिने क्रम केही समयकोलागि मात्रै नभएर घन्टौं, दिनौं सम्म पनि रोकिइरहन सक्छ ।यस्तो प्राणायामले आयु वढ्छ ।

अर्को प्रकारको समाधिमा मनलाई एकाग्र गरिन्छ । मन सर्वथा एकाग्र भएपछि प्राणहरुको गति आफैं रोकिन्छ । 

समाधि र निद्रा -- दुबैमा कारणशरीरसँग सम्बन्ध रहन्छ । यसैले वाहिरवाट दुबैको समान अवस्था देखिन्छ । त्यसैले यहाँ समाधि र निद्रामा परस्पर भिन्नता सिद्ध गरिएको छ । तात्पर्य, वाहिरवाट समान देखिए पनि समाधिकालमा 'एक सच्चिदानन्द परमात्मा नै सर्वत्र परिपूर्ण हुनुहुन्छ' भन्ने ज्ञान प्रकाशित (जाग्रत) रहन्छ र निद्राकालमा वृत्तिहरु अविद्यामा लीन हुन्छन् । समाधिकालमा प्राणहरुको गति रोकिन्छ र निद्राकालमा प्राणहरुको गति चलिरहन्छ । त्यसैले निद्रा आएपछि समाधि लाग्दैन ।  

समाधिरुप यज्ञ गर्ने योगीहरू इन्द्रियहरु तथा प्राणहरुको क्रियाहरुलाई समाधियोगरुप अग्निमा हवन गर्छन् अर्थात् मनबुद्धिसहित सम्पूर्ण इन्द्रियहरु र प्राणहरुका क्रियाहरुलाई रोकेर समाधिमा रहन्छन् । समाधिकालमा सम्पूर्ण इन्द्रियहरु र प्राणको चंचलता हराउँछ । सच्चिदानन्दघन परमात्माको ज्ञान मात्रै जाग्रत रहन्छ ।

श्लोक २८ 

अरु पनि कडा ब्रत गर्ने प्रयत्नशील साधक द्रव्यमय यज्ञ गर्छन् र अरु कति तपोयज्ञ गर्छन् र अरु धेरै साधक योगयज्ञ गर्छन् तथा अरु स्वाध्यायरुप ज्ञानयज्ञ गर्छन् । 

अहिंसा, सत्य, अस्तेय (चोरी नगर्ने), ब्रह्मचर्य, र अपरिग्रह (आफ्नो भोगकोलागि संग्रह नगर्ने) -- यी पाँच नियम हुन् । यी नियमहरुलाई 'महाव्रत' भन्छन् । शास्त्रहरुमा यी महाव्रतहरुको धेरै प्रशंसा, महिमा छ । यी व्रतहरुको महत्व साधकलाई संसारदेखि विमुख गराउनुमा छ । यी व्रतहरु पालन गर्ने साधकहरुलाई यहाँ 'संशितव्रता:' भनिएको छ ।  यस्ता साधकहरु आफ्नो व्रतको अनुष्ठानमा प्रयत्नशील भएको कारण उनीहरुलाई 'यत्नशील' पनि भनिएको हो ।

यो श्लोकमा 'द्रव्ययज्ञ' भनेको संसारको हितको उद्देश्यले कुवा, तलाउ, मन्दिर, धर्मशाला आदि वनाउनु, अभावमा परेका व्यक्तिलाई अन्न, जल, वस्त्र (लुगा, कपडा) औषधि, पुस्तक आदि दिनु, दान हो । अर्को अर्थमा, आफूसँग रहेको द्रव्य (तीनै शरीरहरुसहित सम्पूर्ण पदार्थहरु) आफ्नो र आफ़्नोलागि नमानेर निःस्वार्थभावले जसलाई दान दिइएको हो उसैको मानेर उसैको सेवामा लगाइदिए द्रव्ययज्ञ सिद्ध हुन्छ । 

हामीसँग भएका शरीर सहित समस्त  वस्तुहरुवाट नै यज्ञ हुन सक्छ, त्यो भन्दा धेरैको आवश्यकता छैन हामीलाई । हामी पनि एउटा वालकवाट पाउन सक्ने जति मात्रै आशा गर्छौं भने सर्वव्यापी भगवान तथा संसार हामीवाट हाम्रो क्षमता भन्दा धेरैको आशा किन राख्थे ?

आफ्नो कर्तव्य (स्वधर्म) पालनमा आइपर्ने प्रतिकूलताहरू, कठिनाइहरु प्रसन्नतापूर्वक सहनु 'तपोयज्ञ' हो । लोकहितकोलागि एकादशीको  आदिको व्रत वस्नु, मौन धारण गर्नु आदि पनि 'तपोयज्ञ' अर्थात् तपस्यारुप यज्ञ हुन् । परन्तु प्रतिकूल भन्दा प्रतिकूल परिस्थिति, वस्तु, व्यक्ति, घटना आइपर्दा पनि साधकले प्रसन्नतापूर्वक आफ्नो कर्तव्यको पालन गरिरहने, आफ्नो कर्तव्यवाट अलिकति पनि विचलित नहुने नै सब भन्दा ठूलो तपस्या हो । यस्तो तपस्याले चांडै सिद्धि पाइन्छ । 

कतै कुनै ठाउँमा गाउँभरीको फोहोर रहँदा नराम्रो देखिन्छ । तर तिनै फोहोर खेतमा पर्यो भने त्यो फोहोर खेतिकोलागि मल वन्छ । त्यस्तै, प्रतिकूलता खराव जस्तो देखिए पनि त्यो प्रतिकूलतालाई हामी फोहोर फाले जस्तो फालिदिन्छौं अर्थात् त्यसलाई महत्व दिंदैनौ, तर त्यही प्रतिकूलता आफ्नो कर्तव्य-पालनको निमित्त राम्रो साधन हो । यसैले प्रतिकूल भन्दा प्रतिकूल परिस्थितिलाई सहर्ष सहनु जस्तो अर्को कुनै तप हुँदैन । भोगहरुमा आसक्ति रहँदा अनुकूलता राम्रो र प्रतिकूलता नराम्रो लाग्ने हो । यही कारण प्रतिकूलताको महत्व हाम्रो समझमा आउँदैन । 

यहाँ वर्णित योग अन्तःकरणको समताकोलागि हो । समताको अर्थ -- कुनै पनि कामको पूर्ति या अपूर्तिमा, फलको प्राप्ति या अप्राप्तिमा, अनुकूल र प्रतिकूल परिस्थितिमा, निन्दा या स्तुतिमा, आदर र अनादरमा सम रहनु अर्थात् अन्तःकरणमा हलचल, राग-द्वेष, हर्ष-शोक, सुख-दुःख नहुनु । यसरी सम रहनु नै 'योगयज्ञ' हो ।

केवल लोकहितकोलागि गीता, रामायण, भागवत आदि तथा वेद, उपनिषद्को आफ्नो अधिकार अनुसार मनन-विचारपूर्वक पठन-पाठन गर्नु, आफ्नो वृत्तिहरु तथा जीवनको अध्ययन गर्नु जस्ता सबै स्वाध्यायरुप ज्ञानयज्ञ हुन् ।

गीताको अन्तमा भगवानले भन्नुभयो, 'गीता-शास्त्रको अध्ययन गर्ने व्यक्तिद्वारा म ज्ञानयज्ञले पूजित हुनेछु भन्ने मेरो मत छ' ।तात्पर्य, गीताको स्वाध्याय 'ज्ञानयज्ञ' हो । गीताको भावलाई गहिरोसँग विचार गर्नु, गीताको भावहरुलाई राम्रोसँग बुझ्ने चेष्टा गर्नु आदि पनि स्वाध्यायरुप ज्ञानयज्ञ नै हुन् । 

164 No. 131 श्लोक २५ अरु योगीहरू दैव (भगवदर्पणरुप) यज्ञको नै अनुष्ठान गर्छन् ।

No. 131 

श्लोक २५

अरु योगीहरू दैव (भगवदर्पणरुप) यज्ञको नै अनुष्ठान गर्छन् । र अर्का किसिमका (योगीहरू) ब्रह्मरूप अग्निमा (विचाररुप) यज्ञद्वारा नै (जीवात्मारुप) यज्ञको हवन गर्छन् ।

यो भन्दा अघिल्लो श्लोकमा भगवानले सर्वत्र ब्रह्मदर्शनरुप यज्ञ गर्ने व्यक्तिहरुको वर्णन गर्नुभयो ।यो श्लोकमा भगवान 'अपरे' शब्दले ती व्यक्ति भन्दा भिन्न किसिमका यज्ञ गर्ने साधकहरुको वर्णन गर्नुहुन्छ ।             

यो श्लोकमा प्रस्तुत 'योगिनः' पद यज्ञार्थ (यज्ञकोलागि) कर्म गर्ने निष्काम साधकहरुकोलागि हो ।

सम्पूर्ण क्रियाहरु र पदार्थहरुलाई आफ्नो र आफ़्नोलागि भन्ने नमानेर तिनलाई केवल भगवानको र भगवानकोलागि नै मान्नु 'दैवयज्ञ' अर्थात् भगवदर्पणरुप यज्ञ हो । भगवान देवहरुको पनि देव हुनुहुन्छ, यही कारण यी सबै पदार्थहरु उहाँमा अर्पण गर्नु 'दैवयज्ञ' हो ।

कुनै पनि क्रिया र पदार्थमा अलिकति पनि आसक्ति, ममता र कामना नराखेर तिनलाई सर्वथा भगवानको मान्नु नै दैवयज्ञको राम्रो अनुष्ठान हो ।

जडसँग चेतनको तादात्म्य भएको कारण नै उसलाई जीवात्मा भन्छन् । विवेक-विचारपूर्वक जडसँग सबै किसिमले विमुख भएर परमात्मामा लीन हुनुलाई यहाँ यज्ञ भनिएको हो । लीन हुने भनेको -- परमात्मतत्वदेखि भिन्न आफ्नो स्वतन्त्र सत्ता अलिकति पनि नमान्ने ।

छोटोमा, अरू योगीहरु (श्लोक चौविसमा वताइएको भन्दा छुट्टै) संसाररुप ब्रह्मको सेवाकोलागि केवल लोकसंग्रहरुप यज्ञ निमित्त  कर्तव्य-कर्मरुप यज्ञ गर्छन् अर्थात् यज्ञार्थ कर्म गर्छन् ।

श्लोक २६

अरु (योगीहरू) श्रोत्रादि समस्त इन्द्रियहरुलाई संयमरुप अग्निहरुमा हवन गर्ने गर्छन् र अरु योगीहरू शब्द आदि विषयहरुलाई इन्द्रियरुप अग्निहरुमा हवन गर्ने गर्छन् ।

संयमरुप अग्निहरुमा इन्द्रियहरु आहुति दिनुलाई यज्ञ भनिएको छ यो श्लोकमा । यसको अर्थ, एकान्तकालमा श्रोत्र (कान), त्वचा (छाला), नेत्र (आँखा), रसना (जीव्रो) र घ्राण (सुँघ्नु) जस्ता पाँचै इन्द्रियहरु आफ्ना-आफ्ना विषयहरु (शब्द, स्पर्श, रुप, रस र गन्ध) तिर विल्कुल प्रवृत्त नहून् । इन्द्रियहरु संयमरुप नै वनून् ।

इन्द्रियहरु, मन, बुद्धि तथा अहम् -- यी सबैवाट राग-आसक्तिको सर्वथा अभाव भयो भने पूरा संयम हुन्छ ।

शब्द, स्पर्श, रुप, रस र गन्ध -- यी पांच विषय हुन् । विषयहरुलाई इन्द्रियरुप अग्निमा हवन गरिदिए यज्ञ हुन्छ । तात्पर्य, व्यवहारकालमा विषयहरुको इन्द्रियहरुसँग पूरापूर संयोग भइरहँदा पनि इन्द्रियहरुमा कुनै विकार नहोस् । इन्द्रियहरु राग-द्वेषले रहित हून् । यतिसम्म कि इन्द्रियहरुमा राग-द्वेष गर्ने शक्ति विषयहरुमा हुँदै नहून् ।

यो श्लोकमा वर्णित दुवै किसिमका यज्ञहरुमा राग-आसक्तिको पूरापूर अभाव भएपछि नै सिद्धि (परमात्मा प्राप्ति) हुन्छ । राग-आसक्ति मेटाउनकोलागि नै यस्तो किसिमको प्रक्रियालाई यज्ञरूपले वर्णन गरिएको हो ।

पहिलो प्रक्रियामा साधक एकान्तकालमा इन्द्रियहरुलाई संयम गर्छ । विवेक-विचार, जप-ध्यान आदिवाट इन्द्रियहरुको संयम हुन थाल्छ । पूरा संयम भएपछि राग एकदम घट्छ, त्यसपछि एकान्त काल र व्यवहारकाल -- दुबैमा साधकको स्थिति समान रहन्छ ।

अर्को प्रक्रियामा साधक व्यवहारकालमा राग-द्वेषरहित इन्द्रियहरु द्वारा व्यवहार गर्दै मन, बुद्धि र अहम् द्वारा पनि राग-द्वेषको अभाव गरिदिन्छ । राग पूर्णरूपमा छुटेपछि एकान्तकाल र व्यवहारकालमा साधकको स्थिति समान (एकै) रहन्छ ।

163 No. 130 श्लोक २४ अर्पण गरिने स्रुक्, स्रुवा, जस्ता पात्र (भाँडा) ब्रह्म हुन्, हव्य पदार्थ (तिल, जौ, घिउ आदि) पनि ब्रह्म

No. 130 

श्लोक २४ 

अर्पण गरिने स्रुक्, स्रुवा, जस्ता पात्र (भाँडा) ब्रह्म हुन्, हव्य पदार्थ (तिल, जौ, घिउ आदि) पनि ब्रह्म हुन् र ब्रह्मरूप कर्ताद्वारा ब्रह्मरूप अग्निमा आहुति दिने क्रिया पनि ब्रह्म हो, त्यस्तै ब्रह्ममा समाधि गरिएको यज्ञ गर्ने  मनुष्यले प्राप्त गर्ने फल पनि नै ब्रह्म हो । 

यज्ञमा आहुति मुख्य हुन्छ । त्यो आहुति अग्निरूप भएपछि पूर्ण हुन्छ अर्थात् हव्य पदार्थको अग्नि भन्दा अर्को सत्ता नै रहनु हुन्न । यस्तै किसिमले सबै साधनहरु साध्यरूप भएपछि यज्ञ  नै हुन्छन् ।

सबै यज्ञमा परमात्मतत्वको अनुभव गर्नु भावना होइन, वास्तविकता हो । भावना त पदार्थहरुको हुन्छ ।  

अग्निमा आहुति दिइने पात्रहरुलाई यहाँ 'अर्पणम्' भनिएको छ । त्यो अर्पणलाई पनि ब्रह्म नै मान्नुपर्छ भन्ने गीताको भनाइ छ ।       

तिल, जौ, घिउ, आदि हवनकोलागि आवश्यक पदार्थ पनि ब्रह्म नै मान्नुपर्छ।

आहुति दिने व्यक्ति पनि ब्रह्म नै हो । जसमा आहुति दिइन्छ, त्यो अग्नि पनि ब्रह्म नै हो र आहुति दिइने क्रिया पनि ब्रह्म नै हो ।

हवन गर्ने व्यक्तिले प्रयोग गर्ने स्रूक, स्रुवा, हवि,अग्नि आदि सबैलाई ब्रह्मको स्वरूप माने जस्तै प्रत्येक कर्ममा कर्ता, करण, कर्म र पदार्थ सबैलाई ब्रह्मरूपको अनुभव गर्ने व्यक्तिको ब्रहममा कर्म समाधि हुन्छ अर्थात् सम्पूर्ण कर्महरुमा उसको ब्रह्मबुद्धि हुन्छ । उसकोलागि सम्पूर्ण कर्म ब्रह्मरूप नै वन्छन् । उसकोलागि  ब्रह्म सिवाय कर्महरुको आफ्नो छुट्टै स्वरूप नै रहँदैन । 

ब्रहममा कर्म समाधि भएपछि सम्पूर्ण कर्म ब्रह्मरूप नै वनेको व्यक्तिकोलागि फलको रूपमा पनि निःसन्देह ब्रह्मको नै प्राप्ति हुन्छ । कारण कि उसको दृष्टिमा ब्रह्म सिवाय अरु कसैको स्वतन्त्र सत्ता नै रहँदैन ।  

यो श्लोक महात्माहरु भोजन गर्ने वेलामा भन्ने गर्छन् । यसो गर्दा भोजनरुप कर्म पनि यज्ञ वन्छ । भोजनरुप कर्ममा ब्रह्मबुद्धि यसरी गरिन्छ । 

(१) भोजन अर्पण गर्ने हात पनि ब्रह्मरूप  हो । 

(२) भोजनका पदार्थ पनि ब्रह्मरूप हुन् । 

(३) भोजन गर्ने व्यक्ति पनि ब्रह्मरूप हो ।

(४) जठराग्नि (प्राणीहरुलाई लाग्ने भोक) पनि ब्रह्मरूप हो । 

(५) भोजन गर्ने क्रिया अर्थात् जठराग्निमा अन्न आहुति दिने क्रिया पनि ब्रह्म हो ।

(६) यस्तो किसिमले भोजन गर्ने मनुष्यद्वारा प्राप्त गरिने फल पनि ब्रह्म नै हो ।

प्रकृतिको कार्य संसारको स्वरूप हो -- क्रिया र पदार्थ । वास्तविक दृष्टिले हेर्दा प्रकृति या संसार क्रियारूप नै हो  ।कारण कि पदार्थ एक क्षण पनि स्थिर रहँदैन, उसमा निरन्तर परिवर्तन भइरहन्छ । अतः वास्तवमा पदार्थ परिवर्तनरुप क्रियाको पुत्र (छोरो) हो । खालि 'राग'ले गर्दा पदार्थको मुख्यता देखिन्छ । सम्पूर्ण क्रियाहरु अभावमा गइरहेछन् । अतः संसार अभावरुप नै हो । भावरूपले केवल एक अक्रिय तत्व ब्रह्म हो, यही ब्रह्मको सत्ताले अभावरूप संसार पनि सत्तावान् प्रतीत भइरहेछ । संसारको अभावरुपतालाई यस्तो किसिमले बुझ्न सकिन्छ --

संसारका तीन अवस्थाहरु देखिन्छन्  -- उत्पत्ति, स्थिति र प्रलय; जस्तो, वस्तु उत्पन्न हुन्छ, त्यो वस्तु केही दिन रहन्छ र अन्तमा नष्ट हुन्छ अथवा मनुष्य जन्म लिन्छ केही दिन रहन्छ र अन्तमा मर्छ । यो भन्दा पनि विस्तृत विचार गर्दा, केवल उत्पत्ति र प्रलयको मात्रै काम छ, स्थिति त्यसैले छँदै छैन । जस्तो -- कुनै व्यक्तिको आयु पचास वर्षको छ भने वीस वर्ष वितेपछि उसको आयु तीस वर्ष मात्रै वांकी रहन्छ । अझ सूक्ष्मरूपले विचार गर्दा केवल प्रलय-नै-प्रलय छ (नाश-नै-नाश) छ, उत्पत्ति छँदै छैन । जस्तो आयुको वितेको जति वर्ष त त्यो व्यक्ति मरिहाल्यो । यस्तो प्रकारले मनुष्य प्रतिक्षण मरिरहेछ, उसको जीवन प्रतिक्षण मृत्युमा गइरहेछ । सम्पूर्ण दृश्य प्रतिक्षण अदृश्यमा गइरहेछ । प्रलय भनेको अभावको नै नाम हो ।   यसैले अभाव मात्रै वांकी रह्यो । अभावको सत्ता भावरुप ब्रह्ममा नै टिकेको छ ।अतः भावरूपले एक ब्रह्म मात्रै शेष रह्यो ।

गीतामा वर्णन भइरहेको ज्ञान 'अद्वैत' ज्ञान हो । यसले एक परमात्मतत्वको सत्ताको वर्णन गर्छ । यसको वर्णन अनुसार पूरा सृष्टि जड-चेतनमय हो । पूरा सृष्टिको आधार नै यही परमात्मतत्व हो । समस्त संसार, समस्त सृष्टि यही परमात्मतत्वको सत्तामा टिकेको छ । अर्को शब्दमा, संसारको स्वतन्त्र सत्ता छँदै छैन । यही कुरा बुझाउन गीता हाम्रो शरीरलाई, समस्त प्राणीहरुको शरीरलाई हामीले लगाउने लुगा भन्छ । गीता अझ भन्छ, लुगा भनेपछि लुगा नै हो, मनुष्यको पनि लुगा, मुसाको पनि लुगा, सुँगुरको पनि लुगा । हामीले एउटा लुगा फुकालेर अर्को लुगा लगाउँदा हामीलाई शोक नभए जस्तै हाम्रो आत्माले एउटा लुगा (शरीर) फुकालेर अर्को लुगा लगाउँदा हामीलाई शोक हुनु हुँदैन । हामीले यो पनि विर्सनु भएन, समस्त प्राणीको तीन शरीरहरू हुन्छन् -- (१) स्थूल, सूक्ष्म र कारण । हामीले लुगा लगाउने आत्माको सूक्ष्म शरीर भनेको हाम्रो मन हो । सबै प्राणीहरुको मन पनि भिन्न भिन्न छन् । 

उपनिषद् अनुसार, परमात्मालाई मनुष्य शरीर वनाउँदा अत्यन्त आनन्द भयो । यही मनुष्य शरीरमा विवेक पनि पर्याप्त मात्रामा छ ।यही विवेकले मनुष्य आफ्नो उद्धार गर्न सक्छ । तर आवश्यकता छ, विवेकको सही किसिमले प्रयोग गर्नु । यही विवेकले गर्दा नै मनुष्य र पशुको वीच भिन्नता भएको हो । गीता अनुसार पनि विवेकको प्रयोग नगर्ने मनुष्य पशु नै हो । प्रश्न छ: यो विवेक कहाँ वस्छ ? विवेक हाम्रो बुद्धिमा वस्छ । 

हाम्रो मनको एकातिर बुद्धि छ, अर्कोतिर इन्द्रियहरु छन् । यदि हाम्रो बुद्धि मनको नोकर छ भने यस्तो बुद्धिमा विवेक हुँदैन । तर यदि हाम्रो बुद्दिले मनलाई आफ्नो नोकर वनाएको छ भने हाम्रो बुद्धिमा विवेक हुन्छ । यही विवेक नै पछि गएर ज्ञानमा परिणत हुन्छ । विवेक नभएको बुद्धि नै 'धृतराष्ट्र' हो । अविवेकी मनुष्यलाई के कुरा ठिक, के कुरा वेठिक भन्ने कुराको पत्तो नै हुँदैन । उसको बुद्धिमा भोग र पदार्थको मात्रै महत्व हुने हुनाले उसका समस्त आचार विचार, कसरी भोग गर्ने, कसरी संग्रह (जम्मा) गर्ने भन्ने पट्टि नै लागिरहन्छ, संसारका क्षणिक र परिवर्तनशील र नाशवान् पदार्थमा मात्रै उसको रुचि हुन्छ ।  त्यस्तो अविवेकी मनुष्यलाई 'म सँधै वाँचीरहूँ, निरोगी रहूँ' भन्ने आशा हुन्छ । सबैको शरीर यो संसारमा रहेको नदेखे पनि आफ्नो र आफ्नो परिवारको शरीर चाहिं सँधै वाँचीरहोस् भन्ने मनुष्यलाई 'मोघाशा' व्यक्ति भन्नुहुन्छ भगवान नवौं अध्यायमा । तीन लोकमा, तीन कालमा सम्भव नहुने आशा गर्ने व्यक्तिलाई 'मोघाशा' (खेर जाने आशा गर्ने) नभनेर के भन्ने ?  यस्तै छ हजुर, हामी पनि भगवानको 'मोघाशा' शब्दभित्र पर्छौं कि पर्दैनौं भन्ने विचार गर्ने हामीले नै हो ।  

162. No. 129 श्लोक २३ सबै आसक्ति मेटिएको, मुक्त भएको, बुद्धि स्वरूपको

No. 129

श्लोक २३ 

सबै आसक्ति मेटिएको, मुक्त भएको, बुद्धि स्वरूपको ज्ञानमा स्थित भएको, यज्ञकोलागि मात्रै कर्म गर्ने मनुष्यको सम्पूर्ण कर्म नष्ट हुन्छन् ।

क्रियाहरुको, पदार्थहरुको, घटनाहरुको, परिस्थितिहरुको र व्यक्तिहरुको संग, यिनीहरुसँगको लगाउ नै वास्तवमा बाँध्ने खालको अर्थात् जन्म-मरण दिने हुन्छ । स्वार्थभाव छोडेर खालि अरुको हितकोलागि कर्म गरिरहँदा कर्मयोगी क्रियाहरु, पदार्थहरुदेखि असंग हुन्छ अर्थात् उसको आसक्ति सबै मेटिन्छ ।

किन्तु स्वभावले नै असंग भएर पनि मनुष्य शरीर, इन्द्रियहरु, मन, बुद्धि, पदार्थ, परिस्थिति, व्यक्तिसँग सम्बन्ध मानेर सुखको इच्छाले तिनीहरुमा आवद्ध हुन्छ । 'मेरो मनको कुरो पुग्नु पर्छ अर्थात् मैले चाहेको जस्तो हुनुपर्छ, मैले नचाहेको कुरो हुनुहुँदैन' भन्ने भाव रहुन्जेल यस्तो संग बढी नै रहन्छ । वास्तवमा जे हुनुपर्छ, त्यही हुन्छ, जे हुँदैन, त्यो चाहे हुँदैन पनि नचाहे पनि हुँदैन ।  अतः आफ्नो मन लागेको गरेर मनुष्य व्यर्थ फँस्छ र दुःख पाउँछ ।

कर्मयोगी संसारवाट पाइएका शरीर आदि वस्तुहरुलाई आफ्नो र आफ़्नोलागि नमानेर संसारको सेवामा अर्पण गर्छ । यसवाट वस्तुहरु र क्रियाहरुको प्रवाह संसारतिर हुन्छ र आफ्नो असंग स्वरूप जस्ता-को-तस्तो रहन्छ । 

कर्मयोगीको 'अहम्' पनि सेवामा लाग्छ । तात्पर्य, ऊ भित्र 'म सेवक हुँ' भन्ने भाव पनि रहँदैन । यो भावले त मनुष्यलाई सेवकपनाको अभिमानमा वाँधी दिन्छ । सेवा सामग्रीको अभिमान हुँदा नै सेवकपनाको अभिमान हुन्छ । सेवाको वस्तु उसैको थियो, उसैलाई दिइयो भने के सेवा भयो ? हामी त त्यो सेव्यको ऋणवाट उऋण भयौं । यसैले सेवक नरहोस्, केवल सेवा रहोस् । सेवाको सट्टा धन, मान, बडाई, पद, अधिकार आदि केही पनि लिने होइन, किनकि तिनमा हाम्रो हक नै छैन भन्ने भाव हुनुपर्छ हामीलाई । सेवाको सट्टा केही स्वीकार गर्नु पनि अनधिकार चेष्टा (कोशीश) हो । 'अरु मलाई सेवक भनून्'-- यस्तो भाव पनि नरहोस् र यदि कसैले यसो भन्छ भने त्यसमा खुशी पनि नहुनु पर्छ हामीले । यस्तो प्रकारले संसारको वस्तुहरुलाई संसारको सेवामा पूर्णरूपमा लगाइदिनाले अन्तःकरणमा प्रसन्नता हुन्छ । त्यो प्रसन्नताको पनि भोग नगरे त स्वतःसिद्ध असंगताको अनुभव हुन्छ ।

आफ्नो स्वरूपदेखि शरीर आदि पदार्थ सर्वथा भिन्नै भए पनि कामना, ममता र आसक्तिपूर्वक ती क्रिया तथा पदार्थसँग आफ्नो सम्बन्ध मान्दा मनुष्य वाँधिंन्छ अर्थात् पराधीन हुन्छ । कर्मयोगको अनुष्ठान गरेपछि मानिएको वास्तविक सम्बन्ध छुट्छ । यसरी कर्मयोगी सर्वथा असंग हुन्छ । असंग भएपछि नै ऊ सर्वथा मुक्त हुन्छ अर्थात् स्वाधीन हुन्छ । 

कर्मयोगीको बुद्धिमा स्वरूपको ज्ञान नित्य-निरन्तर जाग्रत रहन्छ । स्वरूप-ज्ञान हुने वित्तिकै उसको स्थिति स्वरूपमा हुन्छ, जुन स्थिति वास्तवमा पहिले नै थियो ।

वास्तवमा ज्ञान संसारको नै हुन्छ । स्वरूपको ज्ञान हुँदैन; किनकि स्वरूप स्वतः ज्ञानस्वरूप छ । क्रिया र पदार्थ नै संसार हो । क्रिया र पदार्थको बिभाग छुट्टै छ, स्वरूपको बिभाग छुट्टै छ अर्थात् क्रिया र पदार्थको स्वरूपसँग कहिले पनि सम्बन्ध छैन । क्रिया र पदार्थ जड हुन् तथा स्वरूप चेतन हो । क्रिया र पदार्थ प्रकाश्य हुन् तथा स्वरूप प्रकाशक हो । यसरी क्रिया र पदार्थसँग स्वरूपको भिन्नताको ठीक-ठीक ज्ञान हुने वित्तिकै क्रिया र पदार्थरुप संसारसँग सम्बन्ध-विच्छेद भएर स्वतःसिद्ध असंग स्वरूपमा आफ्नो स्थितिको अनुभव हुन्छ ।

कर्ममा अकर्म देख्ने एक प्रकार हो -- 'यज्ञार्थ' अर्थात् यज्ञकोलागि कर्म गर्ने । निःस्वार्थभावले केवल अरुको हितकोलागि कर्म गर्नु 'यज्ञ' हो । यज्ञकोलागि मात्रै सम्पूर्ण कर्म गर्ने व्यक्ति कर्मबन्धनवाट मुक्त हुन्छ र यज्ञकोलागि कर्म नगर्ने व्यक्ति कर्महरुमा बाँधिन्छ । 

प्रकृतिको कार्य हो -- पदार्थ र क्रिया । यी दुईमध्ये क्रियाको पनि आदि र अन्त हुन्छ तथा पदार्थको पनि आदि र अन्त हुन्छ । क्रिया आरम्भ हुनु भन्दा पहिले पनि थिएन र समाप्त भएपछि पनि रहँदैन, यसैले तिनीहरु वीचमा पनि रहँदैनन् । यसै गरी पदार्थ उत्पन्न हुनु भन्दा पहिले पनि थिएन र नष्ट भएपछि पनि रहँदैन, यसैले वीचमा पनि पदार्थ छैन ।आदि र अन्तमा नहुने वस्तु, पदार्थ वीच(वर्तमान)मा पनि हुँदैनन् । परन्तु चेतनको स्वरूपको आदि र अन्त हुँदैनन्, यो सँधै अक्रियरूपले जस्ता-को-तस्तै रहन्छ। त्यो चेतन तत्व क्रिया र पदार्थ दुबैको प्रकाशक हो । यसरी क्रिया र पदार्थसँग अलिकति पनि सम्बन्ध नहुँदा नहुँदै पनि सम्बन्ध मानेपछि व्यक्ति बाँधिन्छ । यस्तो बन्धनदेखि बच्ने एउटा मात्र उपाय -- फलेच्छा त्यागेर केवल अरुको हितकोलागि कर्म गर्ने । 

संसारमा अनेक प्रकारका क्रियाहरु भैरहेछन् र अनेक प्रकारका पदार्थ विद्यमान छन्। परन्तु मनुष्यले ती क्रिया र पदार्थसँग आसक्ति, ममता र कामनापूर्वक आफ्नो सम्बन्ध मानेकोले ऊ ती क्रिया र पदार्थहरुसँग बाँधिन्छ । तर आफ्नो कामना, ममता र आसक्ति त्यागेर केवल अरुको हितकोलागि सम्पूर्ण कर्म गर्ने र आफूले पाएका पदार्थहरु अरुको नै मानेर उनीहरुको सेवामा लगाइदिने व्यक्तिको सम्पूर्ण (क्रियमाण, संचित र प्रारब्ध) कर्म विलीन हुन्छन् अर्थात् उसलाई कर्महरुसँग स्वतःसिद्ध असंगताको अनुभव हुन्छ । 

(१) कर्ता, करण र कर्म -- यी तीनै मिल्दा कर्महरुको संचय हुन्छ । कर्तापन भएन भने कर्महरुको संग्रह हुँदैन; किनकि करण र कर्म -- दुवै कर्ताको नै अधीन छन्  । अतः कर्म संचयको मुख्य हेतु कर्तापन नै हो । 

विचारपूर्वक हेर्दा, केही न केही पाउने इच्छाले नै कर्म गर्ने इच्छा उत्पन्न हुन्छ, यही इच्छाले नै कर्तापन उत्पन्न हुन्छ । यही कर्तापनवाट बन्धन हुन्छ । केही पाउने इच्छाले कर्म गर्ने व्यक्तिको कर्तापन दृढ हुन्छ । आफूले केही पनि पाउने इच्छा त्यागेर केवल यज्ञकोलागि अर्थात् अरुको हितकोलागि कर्म गर्ने कर्मयोगीलाइ आफ्नो असंगताको बोध हुन्छ ।यसैले ऊ द्वारा हुने कर्महरूको संचय हुँदैन । कारण, आधार (कर्तापन) नै नभएपछि कर्म कसरी र केमा टिक्ने ?

कर्मयोगी आफ़्नोलागि कुनै कर्म नै गर्दैन र केही पनि चाहँदैन; अतः ऊ कर्महरुको फलको भोक्ता बन्दैन । जस्तो कुनै व्यक्तिलाई यहाँ (यो संसारमा) धेरै दण्ड भोग्नु पर्छ, तर यदि ऊ मर्यो भने उसका दण्ड सबै सकिन्छन्; किनकि भोग्ने व्यक्ति नै छैन भने दण्ड कसले भोग्ने ? त्यस्तै, कर्मयोगीको भोक्तापन मेटिएपछि उसका सबै कर्म समाप्त हुन्छन्; किनकि भोक्ता नै नरहेपछि कर्महरूको फल कसले भोग्ने ?

(२) यही अध्यायको शुरुमा नै भगवानले भन्नुभयो, 'मेरा जन्म र कर्म तत्वले मलाई जान्ने व्यक्ति मलाई पाउँछ ।' जन्म त भगवानको मात्रै दिव्य हुन्छ, तर कर्म त सबै व्यक्तिको पनि दिव्य हुन सक्छ । अतः यही अध्यायमा भगवान आफ्नो कर्मको दिव्यताको कारण वताउनु हुन्छ, 'कर्महरुको फलमा मेरो स्पृहा छैन, यसैले मलाई कर्महरु लिप्त गर्दैनन् अर्थात् मेरा कर्म अकर्म हुन्छन् ।' भगवान फेरि भन्नुहुन्छ 'मुमुक्षुहरुले पनि यही जानेर कर्म गरेका हुन् ।'  यही क्रममा भगवान कर्महरुको तत्व भन्ने प्रतिज्ञा गर्नुहुन्छ र भन्नुहुन्छ, मनुष्यले कर्म, विकर्म र अकर्मलाई तत्वले जान्नुपर्छ । 

        

एउटा 'क्रिया' हुन्छ, एउटा 'कर्म हुन्छ, एउटा 'कर्मयोग' हुन्छ । शरीर वालकवाट जवान र जवानवाट बुढो हुन्छ -- यो 'क्रिया' हो । क्रियावाट न पाप लाग्छ, न पुण्य, न बन्धन हुन्छ, न मोक्ष । क्रियासँग सम्बन्ध जोडेर कर्ता वनेपछि अर्थात् आफ़्नोलागि 'क्रिया' गरेपछि त्यो क्रिया फलजनक हुन्छ । कर्मबन्धनदेखि छुट्न साधक आफ्नोलागि केही नगरेर निःस्वार्थभावले केवल अरुको हितकोलागि मात्रै कर्म गर्छ, त्यो कर्म 'कर्मयोग' हुन्छ । कर्मयोगले बन्धन मेटिन्छ । बन्धन मेटिएपछि योग हुन्छ अर्थात् परमात्मासँग नित्य-सम्बन्धको अनुभव हुन्छ । 

यो श्लोक कर्मयोगको मुख्य श्लोक हो । यो श्लोकमा भगवानले कर्मयोगीको समग्र कर्म (पाप) नष्ट हुने कुरा गर्नु भयो ।                                                                 

मेरा मित्रहरु, म करीव पाँच दिनकोलागि काठमाडौँ वाहिर भैरहवा जाँदैछु, मेरा आदरणीय मित्रहरुसँग । यो visit को purpose हो, मेरो गुरुजीवाट सुनौलीमा निर्माण भएको आश्रमको उद्घाटनमा सहभागी हुन । यो tripमा जाँदा र आउँदा दुई दिन देवघाट पनि जाने कार्यक्रम छ हाम्रो । यही कारण, मेरा यी लेखहरु पनि आउन छोड्लान् हजुरहरुलाई । उतावाट फर्केपछि म हजुरहरुको सम्पर्कमा रहने नै छु । 

161. No. 128 श्लोक २२ आफैं पाइएकोमा सन्तुष्ट रहने, र ईर्ष्यादेखि रहित, द्वन्द्वहरुदेखि रहित (तथा) सिद्धि र असिद्धिमा सम रहने

No. 128

श्लोक २२ 

आफैं पाइएकोमा सन्तुष्ट रहने, र ईर्ष्यादेखि रहित, द्वन्द्वहरुदेखि रहित (तथा) सिद्धि र असिद्धिमा सम रहने कर्मयोगी कर्म गरिरहँदा पनि तिनीहरुसँग (ती कर्महरुसँग) बाँधिंदैन ।

कर्मयोगी साङ्गोपाङ्ग रीतिले (पूरा विधिपूर्वक) सम्पूर्ण कर्तव्य-कर्म गर्छ । फल-प्राप्तिको उद्देश्य नराखेर कर्म गर्दा फलको रूपमा उसलाई अनुकूलता या प्रतिकूलता, लाभ या हानि, मान या अपमान, स्तुति या निन्दा जे सुकै भए पनि उसको अन्तःकरणमा कुनै असन्तोष पैदा हुँदैन । जस्तो, उसले व्यापार गर्छ भने उसलाई त्यो व्यापारमा लाभ होस् अथवा हानि, त्यसवाट उसमा कुनै असर पर्दैन । ऊ हरेक परिस्थितिमा समानरूपले सन्तुष्ट रहन्छ; किनकि उसको मनमा फलको इच्छा हुँदैन । तात्पर्य, व्यापारमा उसलाई लाभ-हानिको ज्ञान हुन्छ तथा उ त्यही अनुसार यथोचित चेष्टा (कोशीस) पनि गर्छ, पर परिणाममा उ सुखी-दुःखी हुँदैन । यदि यस्तो अवस्थामा साधकको अन्तःकरणमा अनुकूलता-प्रतिकूलताको अलिकति पनि असर पर्छ भने पनि साधकले डराउनु पर्दैन; किनकि साधकको अन्तःकरणमा त्यो प्रभाव स्थायी रहँदैन, छिटै मेटिन्छ ।
 

यो श्लोकमा आएको 'लाभ' शब्दको अर्थ प्राप्ति हो । यो शब्दले लाभ य अनुकूलता हुनुलाई लाभ नभनेर लाभ-हानि, अनुकूलता-प्रतिकूलता आदिको प्राप्ति सबै 'लाभ' हुन् भन्ने बुझाउँछ ।
 

कर्मयोगी सम्पूर्ण प्राणीहरुसँग आफ्नो एकता मान्छ । यसैले उसलाई कुनै पनि प्राणीसंग किञ्चित् मात्र पनि ईर्ष्याको भाव हुँदैन ।
 

आफूमा कुनै प्राणीसँग अलिकति पनि ईर्ष्याको भाव नआओस् भन्ने कुरामा कर्मयोगी निकै सावधान रहन्छ । कारण कि कर्मयोगीका सम्पूर्ण क्रियाहरु अरुको हितकोलागि नै हुन्छन्, अतः यदि उसमा अलिकति मात्रै पनि ईर्ष्याको भाव भयो भने उसका सम्पूर्ण क्रियाहरु अरुको हितकोलागि हुन सक्तैनन् ।

ईर्ष्या-दोष धेरै सूक्ष्म छ । यसैले साधकले यो दोषदेखि वच्न विशेष सावधान हुनु पर्छ।

कर्मयोगी लाभ-हानि, मान-अपमान, स्तुति-निन्दा, अनुकूलता-प्रतिकूलता, सुख-दुःख जस्ता द्वन्द्वदेखि अतीत हुन्छ, यसैले उसको अन्तःकरणमा ती द्वन्द्ववाट हुने राग-द्वेष, हर्ष-शोक जस्ता विकार आउँदैनन् । 

द्वन्द्व अनेक प्रकारका हुन्छन् । जस्तो -- भगवानको सगुण-साकाररुप ठीक हो कि निर्गुण-निराकाररुप ठीक हो, अद्वैत सिद्धान्त ठीक हो या द्वैत सिद्धान्त ठीक हो, भगवानमा मन लाग्यो कि लागेन, एकान्त पाइयो कि पाइएन, शान्ति भयो कि भएन आदि, आदि । यी सबै द्वन्द्वहरुसंग सम्बन्ध नभएपछि साधक निर्द्वंद हुन्छ । अर्को शब्दमा, साधकको अन्तःकरणमा कुनै तर्फ झुकाव हुन्छ भने उसलाई द्वान्दातीत भनिंदैन ।

कर्मयोगी सबै प्रकारको द्वन्द्वहरुदेखि अतीत हुन्छ, यसैले ऊ सुखपूर्वक संसार-बन्धनदेखि मुक्त हुन्छ ।

कुनै पनि कर्तव्य-कर्म निर्विघ्नरूपले पूरा हुनु सिद्धि हो र कुनै प्रकारले विघ्न, वाधाले गर्दा पूरा नहुनु असिद्धि हो । सिद्धि र असिद्धिमा राग-द्वेष, हर्ष-शोक आदि विकारहरु नहुनु नै सिद्धि-असिद्धिमा सम रहनु हो ।

आफ्नो केही पनि होइन, आफ्नोलागि केही चाहिंदैन र आफ़्नोलागि केही गर्नु छैन -- यी तीनै कुरा ठीक ठीक अनुभवमा आयो भने मात्रै सिद्धि-असिद्धिमा पूर्णत: समता आउनेछ  । 

            

कर्मयोगी कर्म गर्दा पनि बाँधिंदैन भने कर्म नगर्दा ऊ वांधिने भन्ने सवाल नै आउँदैन ।ऊ दुवै अवस्थाहरुमा निर्लिप्त रहन्छ । शरीर-निर्वाहकोलागि कर्म गर्ने कर्मयोगी कर्महरुसँग नबाँधिए जस्तै शास्त्रविहित सम्पूर्ण कर्महरु गर्ने कर्मयोगी पनि कर्महरुसँग वाँधिंदैन । 

कर्मयोगमा कर्म गर्नु, धेरै कर्म गर्नु, कम कर्म गर्नु अथवा नगर्नु बन्धन अथवा मुक्तिको कारण होइन । कर्महरुसँगको लिप्तता नै बन्धनको र निर्लिप्तता नै मुक्तिको कारण हो । जस्तो एउटा व्यक्ति नाटकमा लक्ष्मणको र अर्को व्यक्ति मेघनादको अभिनय गर्छ र दुवै व्यक्ति आफ्नो-आफ्नो अभिनय ठीक ठीक गर्दा पनि निर्लिप्त रहन्छन् अर्थात् आफूलाई वास्तवमा साँच्चिकै लक्ष्मण या मेघनाद मान्दैनन् । त्यस्तै कर्मयोगी आफ्नो वर्ण, आश्रम, अनुसार कर्तव्यको पालन गरी गरी ती कर्महरुसँग निर्लिप्त रहन्छ अर्थात् तिनसँग आफ्नो कुनै सम्बन्ध मान्दैन । उसको सम्बन्ध नित्य निरन्तर रहने स्वरूपसँग रहन्छ, प्रतिक्षण परिवर्तनशील प्रकृतिसँग होइन । यसैले उसको स्थिति स्वाभाविक नै समतामा रहन्छ । समतामा स्थिति रहने हुनाले ऊ कर्म गर्दा पनि ती कर्महरुसँग बाँधिंदैन । 

अझ विचार गर्दा, समता स्वतःसिद्ध छ । यो प्रत्येक मनुष्यको अनुभव हो, अनुकूल परिस्थितिमा हामी जे जस्तो हुन्छौँ, प्रतिकूल परिस्थितिमा पनि हामी त्यस्तै नै हुन्छौं । दुवै परिस्थितिमा हामी एकै नहुने भए दुई छुट्टा-छुट्टै परिस्थितिको हामीलाई ज्ञान कसरी हुने ? यसवाट सिद्ध हुन्छ, परिवर्तन परिस्थितिहरुमा हुन्छ, आफ्नो स्वरूपमा होइन । यसैले परिस्थितिहरु वदलिए पनि स्वरूपले हामी सम (जस्ता-को-तस्तो) नै रहन्छौं । भूल यही हुन्छ, हामी परिस्थितिहरुतिर हेर्छौं, तर स्वरूपतिर हेर्दैनौं । आफ्नो सम स्वरूपतिर न हेर्नाको कारण नै हामी आउने-जाने परिस्थितिहरुवाट सुखी-दुःखी हुन्छौं ।       

                                              

160. No. 127 श्लोक २१ आफ्नो शरीर र अन्तःकरण राम्रोसँग वशमा गरेको, सबै किसिमको संग्रहको त्याग गरिसकेको,

No. 127

श्लोक २१ 

आफ्नो शरीर र अन्तःकरण राम्रोसँग वशमा गरेको, सबै किसिमको  संग्रहको त्याग  गरिसकेको, इच्छारहित (कर्मयोगी) केवल शरीर सम्बन्धी गर्दा पनि पापको भागी बन्दैन ।

साधारण व्यक्तिहरुको संसारमा आशा र इच्छा रहेको कारण नै शरीर, इन्द्रियहरु, मन वशमा हुँदैनन् । यहाँ 'निराशी:' शब्दले यो वताउँछ, कर्मयोगीमा आशा या इच्छा रहँदैन । अतः उसका शरीर, इन्द्रियहरु, र अन्तःकरण स्वतः वशमा रहन्छन् । यिनीहरु वशमा रहनाले ऊ द्वारा व्यर्थका क्रियाहरु हुँदैनन् ।

कर्मयोगी संन्यासी छ भने ऊ सबै प्रकारको भोगहरुको संग्रहको स्वरूपले नै त्याग गरिदिन्छ । यदि गृहस्थ छ भने ऊ भोगबुद्धिले (आफ्नो सुखकोलागि) कर्म गर्दैन । ऊसँग भएको सबै सामग्रीलाई त्यो कर्मयोगी आफ्नो र आफ़्नोलागि नमानेर संसारको र संसारकोलागि भन्ने नै मान्छ तथा संसारको सुखमा नै ती सामग्रीहरु लगाइदिन्छ । भोगबुद्धिले संसारको त्याग गर्नु सबै साधकलाई आवश्यकता छ ।

कर्मयोगीमा आशा, कामना, स्पृहा, वासना आदि रहँदैनन् । ऊ वाहिरदेखि नै भोगसामग्रीको संग्रहको त्याग गर्ने मात्रै होइन, भित्रैदेखि भोग-सामग्रीको आशा या इच्छाको त्याग गर्छ । आशा या इच्छाको सर्वथाको त्याग नहुँदा पनि उसको उद्देश्य तिनीहरुको त्याग गर्ने नै हुन्छ ।

शरीर सम्बन्धी कर्मका दुई अर्थ हुन्छन् -- (१) शरीरवाट हुने कर्म र (२) शरीर-निर्वाहकोलागि गरिने कर्म । शरीरवाट हुने कर्मको (पाँचौं अध्यायमा वर्णन भएको) तात्पर्य, 'सबै कर्म केवल शरीर, इन्द्रियहरु, मन, बुद्धिद्वारा नै भैरहेछन्, तिनसँग मेरो कुनै पनि सम्बन्ध छैन' भन्ने मानेर कर्मयोगी अन्तःकरणको शुद्धिकोलागि कर्म गर्छ ।  तर यहाँ अहिले वर्णित श्लोक निवृत्तिपरक भएकोले यसको अर्थ, शरीर खालि निर्वाहकोलागि गरिने आवश्यक कर्म (खान-पान, शौच-स्नान आदि) मान्नु नै ठीक देखिन्छ । निवृत्तिपरायण कर्मयोगी आफ्नो शरीर निर्वाहकोलागि मात्रै आवश्यक कर्म गर्छ ।

कर्म गर्नु अथवा नगर्नुसँग अलिकति पनि सम्बन्ध रहुन्जेल जन्म-मरणरुप बन्धन प्राप्त हुन्छ । परन्तु आशारहित कर्मयोगी कर्म गर्नु अथवा कर्म नगर्नुसँग आफ्नो कुनै पनि सम्बन्ध राख्दैन, यसैले उसलाई पाप लाग्दैन अर्थात् उसका सबै कर्म अकर्म हुन्छन् ।

निवृत्तिपरायण हुँदा पनि कर्मयोगी कहिले आलस्य-प्रमाद गर्दैन । आलस्य-प्रमादको पनि भोग हुन्छ । एकान्तमा यसै वसिरहँदा आलस्यको भोग हुन्छ र शास्त्रविरुद्ध तथा निरर्थक कर्म गर्दा प्रमादको भोग हुन्छ । यही किसिमले निवृत्तिमा आलस्यको सुखको र प्रवृत्तिमा प्रमादको सुखको भोग हुन सक्छ । अतः आलस्य-प्रमादवाट मनुष्यलाई पाप लाग्छ । तर धेरै कम कर्म गर्दा पनि निवृत्ति-परायण कर्मयोगीमा अलिकति पनि आलस्य र प्रमाद आउँदैन । उसको शरीर, इन्द्रियहरु र अन्तःकरण संयत छन्, यसैले उसमा आलस्य-प्रमाद आउनै सक्तैनन् । शरीर, इन्द्रियहरु, तथा अन्तःकरण वशमा भएकोले, भोग सामग्रीको त्याग गरेर तथा आशा, कामना, ममता आदिदेखि रहित हुने हुँदा ऊद्वारा निषिद्ध क्रिया हुनै सक्तैन ।

साधारणतया, सबै क्रियाहरुका आरम्भमा अनिवार्य दोष (पाप) पाइन्छन् । तर मूलमा असत् को संग -- कामना, ममता र आसक्तिले नै पाप लाग्ने हो । कर्मयोगीमा कामना, ममता र आसक्ति हुँदै हुँदैन अथवा उसको कामना, ममता र आसक्तिको उद्देश्य नै हुँदैन; त्यसैले उसको कर्म गर्न र नगर्नमा कुनै प्रयोजन नै हुँदैन । यही कारण न उसलाई कर्महरुमा रहने आनुषङ्गिक पाप लाग्छ र न उसलाई शास्त्रविहित कर्महरुको त्यागको नै पाप लाग्छ ।

तेस्रो अध्यायमा भगवानले सिद्ध महापुरुषलाई (आफ़्नोलागि केही गर्न वांकी नरहे पनि) लोकसंग्रहकोलागि कर्म गर्ने प्रेरणा गर्नुभएको छ । भगवानले आफ़्नोलागि पनि भन्नुभएको छ, 'त्रिलोकीमा केही पनि कर्तव्य र प्राप्तव्य नहुँदा पनि म सावधानीपूर्वक कर्म गर्छु ।' अतः यहाँ शंका हुन सक्छ, शरीर-निर्वाहकोलागि कर्म गर्ने कर्मयोगीलाई के लोकसंग्रहको त्यागको दोष लाग्छ ? यो प्रश्नको उत्तर हो, कामना, ममता नरहेको कारणले उसलाई कुनै दोष लाग्दैन । सिद्ध महापुरुषमा र भगवानमा कामना, ममता आदिको सर्वथा अभाव भए तापनि उनीहरुले गर्ने कर्म उनीहरुको दया, कृपा हो । वास्तवमा उनीहरु लोकसंग्रह गरून् या नगरून्, तर उनीहरुमा लोकसंग्रह गर्नै पर्ने भन्ने जिम्मेवारी छैन । वास्तवमा यो पनि निवृत्तिपरायण साधकहरुकोलागि एउटा लोकसंग्रह नै हो । लोकसंग्रह गरिने होइन, हुने हो ।

अर्को एउटा शंका, तेश्रो अध्यायमा भगवानले खालि आफ्नो शरीरको पोषण गर्ने मनुष्यलाई पापी भन्नुभयो र यहाँ भन्नुहुन्छ, शरीर निर्वाहकोलागि कर्म गर्ने व्यक्ति पाप खाँदैन । यो कुराको समाधान: भोगबुद्धि रहुन्जेल र  कर्महरु तथा पदार्थहरुमा आसक्ति वनिरहुन्जेल कर्म गर्न अथवा नगर्नमा पाप लाग्छ । तर अहिले वर्णन भैरहेको कर्मयोगीमा भोगबुद्धि छैन र कर्महरुमा तथा पदार्थहरुमा आसक्ति छैन; अतः सर्वथा निर्लिप्त भएकोले उसलाई कर्म गरे अथवा नगरे पाप लाग्दैन ।

कर्मयोगको साधकमा स्पष्ट विवेक जाग्रत नहुँदा पनि उसको यो निश्चय हुन्छ, 'मेरो केही होइन; मेरोलागि केही होइन, मेरोलागि केही गर्नु छैन ।' यी तीन कुराको दृढ निश्चय रहनाले उ कर्म गर्दा पनि ती कर्महरुदेखि निर्लिप्त रहन्छ ।

सर्व साधारणमा यस्तो मान्यता हुन्छ, कर्मयोगी गृहस्थ-आश्रममा र ज्ञानयोगी (सांख्ययोगी) संन्यास आश्रममा वस्छ । तर यो कुरा होइन शरीर भन्दा आफूलाई छुट्टै सत्ताको स्पष्ट विवेक भएको मनुष्य ज्ञानयोगी नै हो; चाहे ऊ गृहस्थ-आश्रम वसोस् या संन्यास आश्रममा । जसमा यति धेरै विवेक त छैन तर माथि भनिएका कुराहरुको पक्का निश्चय छ, ऊ कर्मयोगी नै हो, चाहे गृहस्थ आश्रममा होस् या संन्यास आश्रममा ।  

Song : Dakshinamurti_Stotram 
- Bhagwan Adi Shankaracharya

Dakshinamurti is the form of Lord Shiva by which he is known as a youthful world teacher seated beneath the sacred fig-tree, facing South (Dakshina means 'south') and teaching elderly disciples through silence. The South indicates a downward path (spiritually) and the North indicates an upward path, so the students face north and look forward to, immortality.
 
The word Daskshina also means 'efficient'. he (Lord Shiva) is the one who can teach us the most difficult thoughts in the most efficient manner. He is the teacher of all teachers. He is the ultimate which is inaccessible even to the mind and speech.