No. 235
भगवानका
कोही भक्त मुक्ति चाहन्छन् -- 'जरामरणमोक्षाय' र कुनै भक्त प्रेम चाहन्छन्
-- मां ते विदुर्युक्तचेतसः'। मुक्ति चाहने भक्तहरु स्वयं आफैं समग्र
भगवान जान्दछन् -- 'मां ते विदुः' । भगवान आफ्नो प्रेमी भक्तहरुलाई कर्मयोग
(बुद्धियोग) र ज्ञानयोग -- दुवै प्रदान गरिदिनुहुन्छ । जरा-मरणरूप बन्धन र
मुक्ति -- दुवै लौकिक हुन्, तर प्रेम अलौकिक हो । साधन भक्ति पनि लौकिक
हो, तैपनि उद्देश्य अलौकिक हुनाले त्यही अलौकिक साध्य-भक्ति हुन्छ ।
अझ पनि सातौँ अध्यायकै वांकी अंश
यथार्थमा
समग्ररूप सगुणको नै हुन्छ; किनकि सगुण शब्द अन्तर्गत निर्गुण आउन सक्छ, तर
निर्गुण शब्द अन्तर्गत सगुण आउन सक्तैन । कारण कि सगुणमा निर्गुणको निषेध
छैन, जवकि निर्गुणमा गुणहरुको निषेध छ । अतः निर्गुणमा समग्र शब्द लाग्नै
सक्तैन । यसैले यहाँ 'अध्यात्म' र 'कर्म'सँग क्रमशः 'कृत्स्न' र 'अखिल'
शब्द आएका छन् । यो समग्रको वाचक हो, तर 'ब्रह्म'सँग समग्रताको वाचक कुनै
शब्द कहिं पनि आएको छैन । अतः समग्रता सगुणमा नै छ, निर्गुणमा छैन ।
प्रश्न -- ब्रह्म, अध्यात्म र कर्म -- यी तीनै लौकिक कसरी हुन् ?
उत्तर
-- भगवानले ब्रह्मलाई 'अक्षर' भन्नु भएको छ -- 'अक्षरं ब्रह्म परमम्' र
जीवलाई पनि 'अक्षर' भन्नु भएको छ -- 'द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव
च' । जीव र ब्रहम -- दुवै एकै हुन् -- 'अयमात्मा ब्रह्म' । प्रकृति
(शरीर)सँग सम्बन्ध हुँदा 'जीव' (अध्यात्म) नै प्रकृतिसँग सम्बन्ध नहुनाले
सामान्य 'ब्रह्म' हो । अतः गीता अनुसार जीव लोकमा भए जस्तो ब्रह्म पनि
लोकमा छ अर्थात् ब्रह्म लौकिक निष्ठा (कर्मयोग तथा ज्ञानयोग)ले पाइने तत्व
हो ।
'अध्यात्म'
अर्थात् जीवले जगतलाई धारण गरेको छ -- 'ययेदम् धार्यते जगत' । जीवको आफ्नो
स्वतन्त्र सत्ता छैन । यसैले जगतको संगले जीव पनि जगत अर्थात् लौकिक हुन्छ
। लोकमा भएको कारणले पनि जीव लौकिक हो -- 'मवैवांशो जीवलोके', 'द्वाविमौ
पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च' ।
'कर्म' दुई प्रकारका हुन्छन् -- सकामभावले र निष्कामभावले । यी दुवै प्रकारका कर्म लोकमा हुनाले लौकिक हुन् ।
प्रश्न -- अधिभूत, अधिदैव र अधियज्ञ -- यी तीनै अलौकिक कसरी हुन् ?
उत्तर -- 'अधिभूत' अर्थात् सम्पूर्ण पान्चभौतिक जगत तत्वले भगवानको नै स्वरूप हुँदा
अलौकिक
छ -- 'अमृतं चैव मृत्युश्च सदसच्चाहमर्जुन' 'अमृत र मृत्यु तथा सत् र असत्
म नै हुँ' ।भगवानले अर्जुनलाई देखाउनु भएको विराटरूप पनि दिव्य तथा अलौकिक
थियो । यो दिव्य विराटरुप भगवानले आफ्नै दिव्य विराट शरीरको एक अंगमा
देखाउनु भएको थियो अर्जुनलाई । अतःभगवानको नै विराटरूप भएकोले यो
पान्चभौतिक जगत पनि अलौकिक नै हो । भगवानले संसारमा आफ्ना विभूतिहरुलाई पनि
दिव्य र अलौकिक भन्नु भएको छ -- 'दिव्या ह्यात्मविभूतय:', 'मम दिव्यानाम्
विभूतिनाम्' । तर जीवलाई अज्ञानवश आफ्नो बुद्धिले (राग-द्वेषको कारण) यो
जगत लौकिक देखिन्छ । यसैले अज्ञान मेटिएपछि जडता रहँदै रहँदैन, चिन्मयता
मात्रै रहन्छ ।
'अधिदैव' अर्थात् ब्रह्माजी आदि सबै देवता अलौकिक छन् ।
'अधियज्ञ' अर्थात् अन्तर्यामी भगवान सबैको हृदयमा रहँदा रहँदै पनि निर्लिप्त भएकोले अलौकिक हुनुहुन्छ ।
भगवानले
'साधिभूताधिदैवम् मां साधियज्ञम्' पदहरुमा आफूलाई अधिभूत, अधिदैव तथा
अधियज्ञ सहित जान्ने कुरा गर्नु भएको छ । यसवाट सिद्ध हुन्छ, परमात्मा सहित
हुनाले यी तीनै अलौकिक हुन्, अन्यथा लौकिक हुन् । भगवानसँग सम्बन्ध
नहुन्जेल सबै लौकिक नै हुन्छन् ; परन्तु भगवानसँग सम्बन्ध भयो भने सबै
अलौकिक हुन्छन् । यसैले आफ्नो उद्योग मुख्य हुनाले कर्मयोग तथा ज्ञानयोग
'लौकिक निष्ठा' हो र भगवानको आश्रय मुख्य भएकोले भक्तियोग 'अलौकिक निष्ठा'
हो ।
वास्तवमा
लौकिक भन्ने कुनै तत्व छैन । वास्तविक तत्व त अलौकिक नै हो । परन्तु
साधकको दृष्टिले लौकिक र अलौकिक -- यी दुई भेद भएका हुन् । तात्पर्य हो,
लौकिक-अलौकिक विभाग अज्ञानवश हुने राग-द्वेषको कारण नै हो । राग-द्वेष नभए
सबै अलौकिक, चिन्मय, दिव्य नै छन् -- 'वासुदेवः सर्वम्' । कारण कि लौकिकको
स्वतन्त्र सत्ता नै छैन । राग-द्वेषको कारण नै लौकिक सत्ता र महत्ता
देखिन्छ ।राग-द्वेषको कारण नै जीवले भगवतस्वरूप संसारलाई पनि लौकिक
वनाइदियो र आफैं पनि लौकिक भयो ।
विज्ञानसहित
ज्ञानको अर्थात् भगवानको समग्ररूपको वर्णन गर्ने तात्पर्य यही हो,
जड-चेतन, सत्-असत्, परा-अपरा, क्षेत्र-क्षेत्रज्ञ आदि जे सुकै पनि भगवानका
नै समग्र रूप हुन् । यसैले भगवानले यहाँ समग्ररुप वर्णनको आदि र अन्तमा
'माम्' पद दिइएको छ र यो पद समग्रताको वाचक हो -- 'मामाश्रित्य' र 'मां ते
विदुः' ।
भगवानले कर्महरुको गति (तत्व) गहन वताउनु भएको छ -- 'गहना कर्मणो गतिः', तर भक्त त्यो (कर्मको गति) पनि जान्दछ । कर्ममा
अकर्म र अकर्ममा कर्म -- भक्त दुवै जान्दछ । तात्पर्य, ऊ कर्म पनि जान्दछ र
कर्मयोग पनि जान्दछ । कर्मयोगी कर्मयोग मात्रै जान्दछ र ज्ञानयोगी
ज्ञानयोग मात्रै जान्दछ, तर भक्त भगवतकृपाले कर्मयोग र ज्ञानयोग -- दुवै
जान्दछ ।
यही
अध्यायको पहिलो श्लोकमा आएको 'योगं युञ्जन्मदाश्रयः'लाई 'मामाश्रित्य
यतन्ति ये' पदहरुले र 'मय्यासक्तमनाः'लाई यहाँ 'युक्तचेतसः' पदहरुले
भनिएको छ । तात्पर्य, मेरो आश्रय लिंदा भक्तलाई कर्मयोग र ज्ञानयोगको पनि
सिद्धि हुन्छ अर्थात् ती भक्तहरु दुबैको फल (लक्ष)रुप ब्रह्म पनि जान्दछन्
-- 'ते ब्रह्म तदविदु:' र मेरो समग्ररुप पनि जान्दछन् -- 'मां ते विदुः।
'प्रयाणकालेपि'मा
'अपि' पद दिइएको तात्पर्य, ती भक्तहरु मलाई पहिले पनि जान्दछन र अन्तकालमा
पनि जान्दछन् अर्थात् उनीहरुको ज्ञान कहिले पनि लुप्त हुँदैन । यस्ता
भक्तहरु 'युक्तचेता:' हुन्छन् अर्थात् उनीहरुको मनको स्वतन्त्र सत्ता नै
रहँदैन, भगवान मात्रै रहनुहुन्छ । भगवानसँग उनीहरुको (ती भक्तहरुको)
अभिन्नता (नित्ययोग) हुँदा उनीहरु भगवानवाट न वियुक्त हुन्छन् , न भगवान
उनीहरुवाट वियुक्त हुनुहुन्छ । यस्ता युक्तचेता भक्तहरु अन्तकालमा जे सुकै
चिन्तन हुँदा पनि योगभ्रष्ट हुँदैनन्, भगवान नै पाउँछन् -- 'प्रयाणकालेपि च
मां ते विदुर्युक्तचेतसः।' कारण ती भक्तहरुको दृष्टिमा जव भगवान सिवाय
केही पनि छैन भने उनीहरुको मन भगवान छोडेर अन्त कहाँ जाला ? कसरी जाला ?
उसको मनमा कुनै चिन्तन होला भने भगवानको नै होला । त्यसपछि उनीहरुको मन
कसरी विचलित होला र मन विचलित नभई ऊ योगभ्रष्ट कसरी होला ? कारण,
करणसापेक्ष साधनमा योगवाट मन विचलित भएपछि मनुष्य योगभ्रष्ट हुन्छ --
'योगाच्चलितमानसः'; परन्तु सबै ठाउँमा भगवान देख्नेहरुको भगवानसँग नित्ययोग
रहन्छ ।
