158 No. 125 श्लोक १९ जसका सम्पूर्ण कर्महरुको आरम्भ संकल्प र कामनादेखि रहित छ तथा जसका सम्पूर्ण कर्म

No. 125

श्लोक १९ 

जसका सम्पूर्ण कर्महरुको आरम्भ संकल्प र कामनादेखि रहित छ तथा जसका सम्पूर्ण कर्म ज्ञानरूपी अग्निले जलेको छ, त्यस्ता ज्ञानीजन बुद्धिमान् भनिन्छन् ।

विषयको वारम्वार चिन्तन हुँदा, तिनको वारम्वार सम्झना भैरहँदा ती विषयहरुमा 'यी विषयहरु राम्रा छन्, काम लाग्छन्, जीवनमा उपयोगी छन् र यिनले सुख दिन्छन्' भन्ने सम्यग्बुद्धि हुनु 'संकल्प' हो र 'यी विषयहरु मेरोलागि राम्रा छैनन्, हानिकारक छन्' भन्ने बुद्धि हुनु 'विकल्प' हो । यस्ता संकल्प, विकल्प बुद्धिमा भैरहन्छन् । सबै विकल्पहरु मेटिई  खालि एउटा मात्रै संकल्प रहेर 'यी विषय-पदार्थ मैले पाउनुपर्छ, मेरो हुनुपर्छ ' भन्ने अन्तःकरणमा ती वस्तुहरु पाउने इच्छा उठ्छ, त्यसको नाम 'काम' (कामना) हो । कर्मयोगले सिद्ध भएका महापुरुषमा संकल्प र कामना दुवै रहँदैनन् अर्थात् उसमा न कामनाहरुको कारण संकल्प रहन्छ र न संकल्पहरुको कार्य कामना रहन्छ । त्यसैले ऊ द्वारा हुने सबै कर्म संकल्प र कामनादेखि रहित हुन्छ ।

संकल्प र कामना -- यी दुवै कर्मका वीज हुन् । संकल्प र कामना नरहेपछि कर्म अकर्म हुन्छन् अर्थात् कर्म बाँध्ने खालका हुँदैनन् ।  सिद्ध महापुरुषमा पनि संकल्प र कामना नरहँदा ऊ द्वारा हुने कर्म बन्धनकारक हुँदैनन् । ऊ द्वारा लोकसंग्रहार्थ र कर्तव्यपरम्पराको सुरक्षाकोलागि सम्पूर्ण कर्म हुँदा पनि ऊ ती कर्महरुवाट सर्वथा निर्लिप्त रहन्छ ।
 

भगवानले गीतामा कहिं संकल्पहरुको, कहिं कामनाहरुको र कहिँ संकल्प र कामना दुबैको त्यागको कुरा गर्नुभएको छ । अतः संकल्पको त्याग वताइएको प्रसंगमा कामनाको त्याग र कामनाको त्याग वताइएको प्रसंगमा संकल्पको त्याग भन्ने बुझ्नु पर्छ हामीले । किनकि संकल्प कामनाको कारण हो र कामना संकल्पको कार्य हो ।  तात्पर्य, साधकले सम्पूर्ण संकल्पहरु र कामनाहरुको त्याग गर्नुपर्छ ।

हामीले चलाउने मोटर कारका चार अवस्थाहरु हुन्छन् ।

(१) मोटर गराजमा रहिरहँदा न इंजिन चल्छ, न पाङ्ग्राहरु गुड्छन् । (२) मोटर स्टार्ट गर्दा इंजिन त चल्छ, तर पांग्राहरु गुडदैनन् । (३) मोटरलाई गराजवाट निकाल्दा इंजिन पनि चल्छ र पांग्राहरु पनि गुडछन् । (४) तर ठाडो ओरालो वाटोमा इंजिन वन्द गरिदियो भने पनि पांग्राहरु चलिरहन्छन् । यस्तो किसिमले मनुष्यको पनि चार अवस्थाहरु हुन्छन् ।

(१) न कामना हुन्छ, न कर्म हुन्छ । (२) कामना हुन्छ, तर कर्म हुँदैन । (३) कामना पनि हुन्छ र कर्म पनि हुन्छ । (४) कामना हुँदैन, तर कर्म हुन्छ ।

मोटर कारको सबभन्दा उत्तम अवस्था (चौथो) हो । त्यो अवस्था हो: इंजिन नचलोस् तर पाङ्ग्राहरु गुडिरहून् अर्थात् तेल पनि खर्छ नहोस् र वाटो पनि काटियोस् । यस्तै प्रकार, मनुष्यको सबभन्दा उत्तम अवस्था हो -- कामना नरहोस् तर कर्म भइरहून् । यस्ता अवस्था भएका मनुष्यलाई ज्ञानीजन पनि पण्डित भन्छन् ।
 

यो पनि भनिएको छ यहाँ, कर्मयोगले सिद्ध महापुरुष द्वारा गरिने हरेक कर्म सुचारुरूपले, पूर्णरूपले र तत्परतापूर्वक हुन्छ । अझ, उसका कार्यहरु शास्त्रसम्मत हुन्छन् । ऊ द्वारा गरिनुपर्ने कर्म मात्रै गरिन्छन् । कसैलाई अहित हुने कर्म ऊवाट कहिले पनि हुँदैन । 
 

कर्मयोगी महापुरुष द्वारा हुने सबै कर्म संकल्प र कामनादेखि रहित हुन्छ । उसका कुनै पनि कर्म संकल्प सहित हुँदैनन् । विहान उठेदेखि राति सुत्ने वेलासम्म शौच-स्नान, खानु-पिउनु, पाठ-पूजा, जप-चिन्तन, ध्यान-समाधि जस्ता सबै शरीर-निर्वाह सम्बन्धी उसका सम्पूर्ण कर्म कामना रहित नै हुन्छन् ।

कर्महरुको सम्बन्ध 'पर' (शरीर-संसार) सँग छ, 'स्व' (स्वरूप) सँग छैन; किनकि कर्महरुको आरम्भ र अन्त हुन्छ, तर स्वरूप सँधै जस्ता-को-तस्तो रहन्छ भन्ने तथ्य ठीक-ठीक जान्नु नै 'ज्ञान' हो । यो ज्ञानरुप अग्निले सम्पूर्ण कर्म भस्म हुन्छन् अर्थात् कर्महरुमा फल दिने (बाँध्ने शक्ति) रहँदैन । 
 

वास्तवमा शरीर र क्रिया -- दुवै संसारदेखि अभिन्न छन्, तर स्वयं संसारदेखि एकदम छुट्टै भए पनि भूलले यिनीहरुसँग आफ्नो सम्बन्ध मान्छ । तर महापुरुषलाई आफ्नो भनिने शरीरसँग पनि कुनै सम्बन्ध रहँदैन । त्यसैले संसार मात्रवाट सबै कर्म भए जस्तै त्यो महापुरुषको आफ्नो भनिने शरीरवाट सबै कर्म हुन्छन् । यसरी कर्महरुसँग निर्लिप्तताको अनुभव भएपछि त्यो महापुरुषको वर्तमान कर्म मात्रै नष्ट हुने होइनन्, संचित कर्म पनि नष्ट हुन्छन् । प्रारब्ध कर्म पनि केवल अनुकूल या प्रतिकूल परिस्थितिको रूपमा उसको अगाडि आएर नष्ट हुन्छन्,फलसँग भएको कारण ऊ ती फलहरुको भोक्ता वन्दैन अर्थात् किञ्चित् मात्र पनि सुखी या दुःखी हुँदैन । उसलाई, त्यो कर्मयोगीलाई प्रारब्ध कर्म पनि अस्थायी परिस्थिति उत्पन्न गरेर नष्ट हुन्छन् ।        

कर्महरुको स्वरूपले त्याग गरेर परमात्मामा लागेको मनुष्यलाई  बुझ्न त सजिलो छ, तर कर्महरुमा किञ्चित् मात्र पनि लिप्त नभई तत्परतापूर्वक कर्म गरिरहने मनुष्यलाई बुझ्न कठिन छ । तात्पर्य, संसारमा (वाहिरवाट त्याग गर्ने) त्यागी पुरुषको महिमा सबै गाउँछन्, तर गृहस्थमा रहेर सबै कर्तव्य-कर्म तत्परतापूर्वक गरी गरी तिनमा अलि कति मात्र पनि लिप्त नहुने व्यक्तिलाई जान्ने कोही कोही मात्रै हुन्छ ।

कमलको पात जलमा उत्पन्न भएर जलमा नै रहँदा पनि जलमा लिप्त हुँदैन, त्यस्तै कर्मयोगी कर्मयोनि (मनुष्य-शरीर) मा नै उत्पन्न भएर, कर्ममय जगत् मा रहेर कर्म गरि रहँदा पनि लिप्त हुँदैन । कर्महरुदेखि लिप्त नहुनु कुनै साधारण बुद्धिमानको काम होइन । यो भन्दा अघिल्लो श्लोकमा भगवानले यस्ता 
कर्मयोगीलाई मनुष्यहरुमा बुद्धिमान् भन्नुभयो र यहाँ भन्नुहुन्छ, 'त्यस्तो व्यक्तिलाई ज्ञानीजन पनि पण्डित भन्छन् ।' अर्को शब्दमा, यस्तो कर्मयोगी पण्डितहरुको पनि पण्डित र ज्ञानीहरुको पनि ज्ञानी हो ।